Bund (jid. בונד - „Związek”; pełna nazwa - jid. אַלגעמײַנער ייִדישער אַרבעטער בונד אין ליטע, פּוילן און רוסלאַנד, Algemejner Jidiszer Arbeter Bund in Lite, Pojln un Rusland, pol. Powszechny Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i Rosji, ros. Всеобщий еврейский рабочий союз в Литве, Польше и России) był istniejącą w latach 1897-1948 lewicową, antysyjonistyczną partią żydowską, która działała w kilku państwach europejskich od lat 90. XIX wieku do drugiej połowy lat 40. XX wieku. Organizacyjne pozostałości po tym ugrupowaniu wciąż prowadzą działalność w USA, Kanadzie, Australii i Wielkiej Brytanii.
Bund był partią lewicowo-socjalistyczną, opowiadającą się za głęboką demokracją i uspołecznieniem środków produkcji, lokującą się w tradycji demokratycznego marksizmu. Partia ta opowiadała się za kulturalną autonomią dla Żydów wschodnioeuropejskich, utworzeniem laickiego szkolnictwa i wspieraniem kultury w języku jidysz. Bundowcy wierzyli, że dzięki temu Żydzi nie ulegną asymilacji i zachowają swoją odrębność.
Bund został założony 7 października 1897 roku w Wilnie. Celem tego ugrupowania było zjednoczenie wszystkich żydowskich (litwaków) robotników Imperium Rosyjskiego w jednej, socjalistycznej partii. W skład Imperium Rosyjskiego wchodziły wówczas tereny dzisiejszych państw takich jak Litwa, Łotwa, Białoruś, Ukraina i większość terytorium obecnej Polski. Były to obszary, na których zamieszkiwała wówczas większość wszystkich Żydów na świecie.
Początkowo Bund dążył do tego, aby przyłączyć się do szerszego ruchu socjaldemokratycznego i współtworzyć demokratyczną i socjalistyczną Rosję. W 1898 roku partia weszła w skład Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, stając się jedną z organizacji założycielskich na I Kongresie w Mińsku w marcu 1898 roku. Do 1903 roku Bund był autonomiczną częścią SDPRR, postrzeganą jako reprezentacja Żydów wewnątrz tej organizacji.
Na II Kongresie SDPRR, który odbył się w Brukseli i Londynie w sierpniu 1903 roku, autonomiczna pozycja Bundu w ramach organizacji została zanegowana przez większość delegatów. W odpowiedzi przedstawiciele Bundu opuścili obrady kongresu, co doprowadziło do wyjścia partii z SDPRR. Był to jeden z wielu rozłamów w łonie rosyjskiego ruchu socjalistycznego.
Bund formalnie ponownie połączył się z SDRPP podczas IV Kongresu w Sztokholmie w kwietniu 1906 roku, jednak partia zachowała pewną niezależność. Bundowcy tworzyli organizacje walczące z pogromami oraz urzędowym antysemityzmem „czarnej sotni”. Okres największej popularności partii przypadł na czas rewolucji w 1905 roku; Bund był wówczas aktywny w dzisiejszych miastach białoruskich.
W 1915 roku Bund podzielił się na dwie samodzielne partie: rosyjską i polską. Rosyjski Bund poparł zdecydowanie rewolucję lutową w 1917 roku, ale nie wsparł przewrotu bolszewickiego (rewolucji październikowej). Podobnie jak mienszewicy i inne ugrupowania nie-bolszewickie, Bund wzywał do zebrania Konstytuanty. Czołowym działaczem bundowskim w Piotrogrodzie był wówczas Michaił Liber.
Wojna domowa w Rosji oraz zwiększający się antysemityzm zmusiły Bund do uznania rządu radzieckiego. Wielu członków partii walczyło w szeregach Armii Czerwonej. W wyniku tych wydarzeń lewe skrzydło Bundu przyłączyło się do bolszewików, podobnie postąpiło później centrum partii pod przywództwem Mojsze Rafesa. W 1922 roku rosyjski Bund zakończył działalność jako niezależne ugrupowanie.
Tuż przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, Bund zorganizował na jej terenie dwie nielegalne konferencje partyjne: w 1917 i 1918 roku. Partia wzięła udział w pierwszych wyborach parlamentarnych w 1919 roku. W 1920 roku doszło do kolejnej konferencji krajowej, podczas której Bund połączył się z Żydowską Partią Socjaldemokratyczną.
W tym czasie w łonie organizacji zaczęły rysować się silne podziały ideologiczne, dotyczące m.in. stosunku do dyktatury proletariatu, demokracji parlamentarnej i II Międzynarodówki. Część działaczy opowiedziała się za przystąpieniem do III Międzynarodówki, jednak postulat ten został odrzucony przez większość. Na początku lat 20. od partii oderwała się grupa kombundowska, która wstąpiła w szeregi Komunistycznej Partii Polski.
Bund należał do Paryskiego Biura Rewolucyjnych Socjalistycznych Partii, jednak w czerwcu 1930 roku, na zjeździe partyjnym w Łodzi, zadecydowano o przystąpieniu do II Międzynarodówki Socjalistycznej. 14 lutego uchwalono rezolucję ideową, będącą programem partii. Bund uznawał się za socjalistyczną partię żydowskiej klasy robotniczej i organiczną część ruchu socjalistycznego w Polsce i na świecie. Krytykowano Związek Radziecki i politykę komunistów, równocześnie wzywając do współpracy z nimi. Bund uznawał, że narodowe i społeczne wyzwolenie mas żydowskich nastąpi wraz z upadkiem kapitalizmu. Syjonizm postrzegano jako utopię, a środowiska ortodoksyjne jako przeszkodę w drodze do postępu.
W tym czasie wpływy Bundu w Polsce środkowej i południowo-wschodniej były bardzo znaczne. Partia posiadała własną sieć organizacji kulturowych i społecznych, skupiających m.in. kobiety, osoby uprawiające sport, dzieci. Istniały także bundowskie żydowskie związki zawodowe i partyjne spółdzielnie.
Organizacja partyjna Bundu opierała się na grupach miejscowych, będących najmniejszymi komórkami organizacyjnymi. Każda grupa miejscowa miała swój komitet partyjny. Najwyższą władzą Bundu był Zjazd Partyjny, który wybierał Centralny Komitet oraz Radę Partyjną (organ doradczy). W 1929 roku zmieniono wewnętrzną organizację partii: Radę Partyjną zastąpiła Rada Naczelna, powoływana przez Zjazd Partyjny. Rada wybierała spośród zasiadających w niej osób członków Centralnego Komitetu.
Bernard Goldstein, jeden z czołowych działaczy Bundu w Warszawie, organizował związki zawodowe i strajki, głównie w dzielnicy nalewkowskiej. Za swoją działalność wielokrotnie trafiał za kratki. Po powrocie do Warszawy z Kijowa, gdzie zorganizował m.in. żydowską milicję, Goldstein powierzono wysokie funkcje. Towarzysze wybrali go do Komitetu Centralnego partii oraz do egzekutywy Federacji Związków Zawodowych. Mimo to częściej można go było spotkać w terenie, wykonującego „pracę u podstaw” wśród żydowskiego proletariatu.
Goldstein namawiał kolejne żydowskie grupy zawodowe w różnych rejonach miasta do samoorganizowania się, walki o podwyżki i lepsze warunki pracy, a także opracowywał strategie strajków. Utrzymywał bliskie relacje ze związkowcami z Polskiej Partii Socjalistycznej. Na początku lat 20. XX wieku Goldstein pracował głównie na Pradze, wśród żydowskich rzeźników, zaprowadzając dyscyplinę i łagodząc spory. W późniejszych latach działał wokół Hal Mirowskich, niezmordowany i charyzmatyczny.
W 1930 roku, jak podawało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, do centrali związkowej afiliowanej przy Bundzie należało 14 tysięcy robotników. W 1922 roku w Bundzie nastąpił rozłam; część aktywistów i związkowców zradykalizowała się i weszła w szeregi Komunistycznej Partii Polski. W odpowiedzi na zagrożenie ze strony komunistów, Goldstein zorganizował partyjną milicję i stanął na jej czele.
Mimo istnienia milicji i prowadzenia potyczek, agresja komunistów nie słabła. W 1931 roku napadli oni na prowadzone przez Bund sanatorium dziecięce w Miedzeszynie, raniąc nauczycieli i lekarzy. Kilka miesięcy później próbowali zastrzelić Goldsteina, jednak doświadczony bundowiec odpowiedział ogniem, raniąc jednego z napastników.
Gdy wojna z komunistami przycichła, przed bundowską milicją otworzył się nowy front. W latach trzydziestych w Polsce wzrosły nastroje antysemickie, a ugrupowania skrajnie nacjonalistyczne, takie jak Obóz Narodowo-Radykalny (ONR), zyskiwały na sile. Prawicowi bojówkarze atakowali Żydów w parkach, na plażach, nękali kupców i studentów. Dowodzona przez Goldsteina milicja starała się dać im odpór, organizując zasadzki i interwencje w obronie prześladowanych.
ONR brał na celownik także sam Bund. 26 września 1937 roku bojówkarze ONR ostrzelali siedzibę partii na Długiej 26 i odpalili bombę domowej roboty. W odpowiedzi Goldstein dokonał zemsty; jego ludzie wraz z towarzyszami z PPS wparowali do redakcji powiązanego z ONR dziennika „ABC”. W związku ze swoją działalnością tuż przed wojną Goldstein został nawet aresztowany z zamiarem wysłania do obozu w Berezie Kartuskiej.
Tuż przed wybuchem wojny Bund był zdecydowanie na fali wznoszącej, szczególnie w Warszawie. W wyborach do stołecznej rady miejskiej w grudniu 1938 roku zdobył 17 z 20 miejsc przewidzianych dla Żydów w tym 100-osobowym gremium.
Bundowcy podczas II wojny światowej aktywnie organizowali żydowski ruch oporu, m.in. w powstaniu w getcie warszawskim, gdzie walczyli Abrasza Blum, Michał Klepfisz i Marek Edelman. Bund nie wszedł jednak w skład Bloku Antyfaszystowskiego ani Żydowskiego Komitetu Narodowego, prowadząc jedynie współpracę z ŻKN poprzez organa Żydowskiej Komisji Koordynacyjnej. Bund utworzył kilka oddziałów w ramach Żydowskiej Organizacji Bojowej.
Leon Feiner reprezentował partię w prezydium Rady Pomocy Żydom „Żegota”. W Polskiej Radzie Narodowej, pełniącej funkcje emigracyjnego parlamentu, przedstawicielem Bundu był Szmul Zygielbojm, który po upadku powstania w getcie warszawskim popełnił samobójstwo w proteście przeciw bezczynności aliantów wobec ludobójstwa Żydów.
Bernard Goldstein od pierwszego do ostatniego dnia okupacji niemieckiej przebywał w Warszawie. Pod koniec marca 1940 roku, podczas tzw. pogromu wielkanocnego, organizował samoobronę. Po zamknięciu bram getta rzadko opuszczał kolejne kryjówki, działając w bundowskiej konspiracji, organizując pomoc dla potrzebujących i kierując likwidacjami kolaborantów. Zaangażował się także w przygotowanie do powstania, współpracując m.in. z innymi organizacjami.
Od jesieni 1942 roku Goldstein przebywał już po tzw. aryjskiej stronie. Ukrywał się, a po upadku powstania warszawskiego pozostał w ruinach miasta. Szybko zorientował się, że nie widzi dla siebie miejsca w komunistycznej Polsce, dlatego w kwietniu 1945 roku wyjechał z kraju, docierając przez obóz dla uchodźców w Pilźnie i Belgię do USA. Osiadł w Nowym Jorku, gdzie napisał dwa tomy wspomnień, w których utrwalił działalność Bundu oraz życie żydowskich kwartałów.
Holocaust zdziesiątkował Bund, który jednak niemal od razu po wojnie aktywnie wznowił legalną i jawną działalność. I konferencja partyjna odbyła się już w listopadzie 1944 roku. Bund wziął udział w wyborach parlamentarnych w 1947 roku, tworząc wspólną listę z PPS, co zaowocowało wejściem do parlamentu jednego przedstawiciela Bundu - Michała Szuldenfreia.
W ramach uczestnictwa w Centralnym Komitecie Żydów Polskich (CKŻP), Bund stanowił przeciwwagę dla ugrupowań syjonistycznych, propagując odbudowę społeczności żydowskiej w Polsce zamiast emigracji do Palestyny. Partia liczyła w 1947 roku tylko około 1,5 tysiąca członków. Pomimo osłabienia, Bund nadal prowadził działalność społeczną i kulturalną, zakładając domy dziecka, kluby, biblioteki, szkoły i spółdzielnie.
Kontynuowano współpracę z PPS. Pomoc materialną Bund otrzymywał od organizacji bundowskich funkcjonujących za granicą, zwłaszcza w USA i Francji. Jednak Polska Partia Robotnicza (PPR) dążyła do osłabienia wpływów Bundu i wchłonięcia jego członków, wspierając wewnętrzną frakcję opowiadającą się za połączeniem z komunistami.
Efektem nacisków PPR było wstąpienie części Bundu do PPR w 1948 roku, co doprowadziło do powstania tzw. Frakcji PZPR przy CKŻP. Ci, którzy nie zgodzili się na takie posunięcia, zostali zmuszeni do migracji lub wyjechali dobrowolnie (głównie do Francji).
Zakończenie historii Bundu w Polsce nastąpiło w styczniu 1949 roku. Nadzwyczajny Zjazd partii, zdominowanej już w przeważającym stopniu przez komunistów, opowiedział się za rozwiązaniem partii i złożył samokrytykę swojej poprzedniej działalności.
W latach 2013-2014 na terenie Ogrodu Krasińskich w Warszawie przeprowadzono prace archeologiczne w poszukiwaniu archiwum Bundu. W tym celu odsłonięto piwnice kamienic pod przedwojennymi adresami Świętojerska 38 i 40. Badacze spodziewają się, że materiały te mogą dotyczyć m.in. raportów o sytuacji polskich Żydów wysyłanych do rządu polskiego w Londynie. Znaczenie tych materiałów dla historii okupacji jest nieocenione.
Bund przetrwał obecnie jako niewielki ruch polityczny, działający w kilku żydowskich wspólnotach w takich krajach jak USA, Izrael i Australia. W Wielkiej Brytanii Żydowska Grupa Socjalistyczna twierdzi, iż kontynuuje działalność Bundu.
W 1997 roku obchodzona była setna rocznica powstania Bundu. Uroczystości odbyły się m.in. w Polsce. Marek Edelman, przywódca powstania w getcie warszawskim, wspominał o ukryciu dokumentacji Bundu w metalowym pojemniku, który następnie zacementował.
Bernard Goldstein zmarł w 1959 roku w Nowym Jorku. Jego nagrobek zdobi logo Bundu. Warto wspomnieć o jego wspomnieniach „The stars bear witness”, które opisują życie i działalność Bundu w trudnych czasach.
tags: #50 #rocznica #powstania #bundu
Znaczenie prezentów – czy naprawdę podarunki są takie ważne?
W obecnych czasach, gdy dostęp do wszystkiego jeszcze nigdy nie był taki prosty, a sklepowe półki uginają się od przeróżnych przedmiotów, ciężko jest znaleźć coś, co nada się na prezent i uszczęśliwi drugą osobę. Wiele rzeczy obdarowany może po prostu kupić sobie sam, tak więc kupowanie komuś dziesiątego krawata, czy nowej patelni, zdaje się powoli tracić sens. Znaczenie podarunków ewoluowało i dzisiaj obdarowany oczekuje raczej rzeczy, która go zaskoczy i będzie absolutnie wyjątkowa. Może niech to będzie coś, na co nigdy by nie wpadł i nie domyśliłby się, że dostanie właśnie to?! Pozytywne zaskoczenie, radość, wdzięczność i wzruszenie, to emocje które idealnie określają to, jaki powinien być prezent idealny, na miarę XXI wieku.
Copyright ©2021 | niebanalne-prezenty.pl | Wszelkie prawa zastrzeżone.