Boże Narodzenie w Szwecji to unikalne połączenie tradycji z różnych epok. To święto, które czerpie z pradawnych obrzędów pogańskiego jul, tradycji chrześcijańskich, w tym luterańskich, a także nowszych wpływów, zarówno rodzimych, jak i zagranicznych. W domach atmosferę zbliżających się świąt zwiastują świeczniki adwentowe i dziecięce kalendarze, a witryny sklepów i ulice rozświetlają bożonarodzeniowe dekoracje.
Tuż przed Bożym Narodzeniem mieszkania przystrajane są świątecznymi ozdobami, takimi jak świece, bieżniki, makatki, figurki krasnali, aniołów czy domki z pierniczków. Na drzwiach wejściowych często pojawiają się zielone wianki wykonane z gałązek borówkowych lub sosnowych. Osobliwością krajów skandynawskich jest fakt, że punkt kulminacyjny świąt Bożego Narodzenia przypada w Wigilię, 24 grudnia. Tego dnia spożywa się uroczysty obiad i rozdaje prezenty, ale dopiero po obejrzeniu w telewizji klasycznych filmów Walta Disneya.
Jeszcze dwustukrotnie temu wiele elementów, które dziś kojarzymy ze szwedzkim Bożym Narodzeniem, nie istniało. Brak było choinki (julgran), Świętego Mikołaja (tomten), prezentów (julklappar) czy słomianego koziołka (julbock). Obraz "Småländsk Jul" Pehra Hörberga z około 1800 roku, najstarszy szwedzki obraz przedstawiający ludowe obchody Bożego Narodzenia, ukazuje ludzi spożywających owsiankę i pijących piwo. Aby złagodzić szorstkość podłogi, rozścielano na niej słomę dla siedzących.
Chrześcijaństwo dotarło do Skandynawii około 1000 roku, przynosząc ze sobą świętowanie narodzenia Chrystusa. Tradycja ta wywodzi się z połączenia pogańskich zwyczajów i wierzeń związanych z jul z tradycjami kościelnymi. Ślady świeckich obyczajów świętowania w Skandynawii są jednak nieliczne i krótkotrwałe. W średniowieczu popularny był kult świętych, który odciskał się na lokalnych wierzeniach jeszcze długo po tym, jak Marcin Luter zakazał go. Przykładem są porzekadła i postacie takie jak "Anders braskar, julen slaskar" (odpowiednik polskiego: "Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie"), Anna med kannan czy Święty Mikołaj.
Przejście z katolicyzmu na luteranizm w latach 20. XVI wieku nie wywarło znaczącego wpływu na szwedzkie obchody Bożego Narodzenia. Nabożeństwa stopniowo ewoluowały wraz z wprowadzeniem protestanckich psalmów. Fakt, że ewangelia w Boże Narodzenie była czytana po szwedzku, zastępując łacinę, nie był nowością, ponieważ już wcześniej pastorzy, dbając o lepsze zrozumienie Słowa Bożego przez lud, posługiwali się językiem szwedzkim, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia.
Zmianą było zniknięcie pasterki (midnattsmässan) w bożonarodzeniową noc. W Danii i Norwegii zakazano nawet porannego nabożeństwa bożonarodzeniowego (julotta). Luter podkreślał znaczenie świąt jako uroczystości rodzinnych, w przeciwieństwie do publicznego świętowania praktykowanego w kościele katolickim. Jednak w Skandynawii Boże Narodzenie od dawna miało taki właśnie charakter.
W średniowieczu oddawano się uciechom i zabawom aż do pasterki, a po niej - do świtu. To wspólne radowanie się w gronie sąsiadów lub przyjaciół, głównie młodzieży w okresie wolnych od pracy dni Bożego Narodzenia, zyskało specjalną nazwę: julstugor. Było ono wielokrotnie zakazywane w Danii i Szwecji, jednak bez większego skutku.
16 grudnia 1721 roku sztokholmski magistrat wydał kategoryczny zakaz urządzania hucznych zabaw w dni Bożego Narodzenia, argumentując, że stoją one w sprzeczności z powagą świąt, powodując nadużywanie imienia Boga i powagi Jego słowa.
W XVIII wieku, zwłaszcza w jego późniejszym okresie, szwedzka arystokracja i mieszczaństwo zaczęły zmieniać sposób świętowania Bożego Narodzenia, naśladując obyczaje zaobserwowane u swoich odpowiedników w Niemczech i Francji. Szczególnie adaptowano takie nowinki jak choinka (julgran), prezenty świąteczne (julpresenter, julklappar) oraz przebieranie się za Świętą Łucję. Chłopstwo, stanowiące 95% ludności kraju, świętowało nadal po swojemu. Z czasem zaczął postępować proces przenikania się tych dwóch sposobów świętowania.
Wśród chłopstwa zaczął upowszechniać się tani i niewybredny obyczaj dawania tzw. prezentów. W ciągu XIX wieku, a zwłaszcza w jego drugiej połowie, ukształtowały się lub zostały wprowadzone, głównie za przykładem Niemiec, te wszystkie zwyczaje bożonarodzeniowe, które są znane we współczesnej Szwecji:
Do takiej ewolucji świętowania przyczynił się import ozdób (julpynt) i prezentów świątecznych, masowo produkowanych na kontynencie. Ważnym czynnikiem było również to, że sami Szwedzi chętniej nawiązywali kontakty z mieszkańcami kontynentu, podpatrując ich obyczaje i zwyczaje.
Przykładem tego był Święty Mikołaj, który jeszcze w połowie XIX wieku był zupełnie nieznany w Szwecji, gdzie jego funkcje wypełniał słomiany koziołek (julbock). Święty Mikołaj wkroczył do Szwecji pod postacią wyrobów z czekolady, porcelany, wydawnictw pocztówkowych i książkowych, wypierając wielowiekowego, słomianego koziołka. Innym istotnym czynnikiem napędowym był tu narodowy romantyzm i jego dążenie do zachowania odziedziczonej przez ojców i przede wszystkim "pierwotnej" kultury, której posiadaczami było, jak sądzono, chłopstwo.
Ludność z prowincji migrująca do miast w poszukiwaniu pracy w fabrykach, zasiedziałe mieszczaństwo oraz nowobogaccy czuli potrzebę podkreślenia odziedziczonej kultury przy pomocy tradycyjnych obyczajów. Zarazem dało się zauważyć, szczególnie w obchodach świąt Bożego Narodzenia, znaczenie patriarchalnego modelu rodziny, przede wszystkim roli ojca, jako tego, który rozdzielał prezenty, zapalał świeczki na choince i kroił świąteczną szynkę.
Wiek XX przyniósł niewiele rewolucyjnych nowinek, jeśli chodzi o świętowanie Bożego Narodzenia. Z Anglii przybyła jemioła, a z Niemiec świeczniki i kalendarze adwentowe oraz czerwone gwiazdy betlejemskie. Do negatywnych nawyków, które upowszechniły się w tym stuleciu w tradycyjnym świętowaniu, zaliczyć należy obfitość pożywienia i konsumpcjonizm.
Okres między pierwszą niedzielą adwentu a Wigilią włącznie zalicza się do adwentu. Słowo "adwent" pochodzi z łaciny i oznacza "przyjście" (w domyśle - Jezusa). W kościele katolickim adwent oznaczał początek postu, jednak post nie zawsze wypadał w tym okresie. Zanim zdecydowano o świętowaniu Bożego Narodzenia 25 grudnia, praktykowano tzw. post epifanijny związany z datą 6 stycznia.
W 480 roku Święty Perpet z Tours zarządził, że post bożonarodzeniowy powinien rozpoczynać się w dzień Świętego Marcina (11 listopada). Później papieże skrócili ten okres do czterech tygodni, a następnie jeszcze bardziej, wyznaczając jego początek na 13 grudnia, na dzień Świętej Łucji. W szwedzkiej tradycji ludowej adwent odgrywał podrzędną rolę. Na początku XX wieku większą wagę przywiązywano do obchodów dnia Wszystkich Świętych, a znaczenie adwentu było niewielkie. Jednak w latach 20. sytuacja się zmieniła, a pierwsza niedziela adwentu stała się jednym z najważniejszych dni liturgicznych w roku.
Święta Łucja była młodą chrześcijanką z Syrakuz, zamordowaną w 304 roku. Jej kult szybko rozprzestrzenił się w ówczesnym świecie chrześcijańskim, a jej relikwie znajdują się w kościele San Geremia w Wenecji. Dzisiejsza Lucia w Szwecji ma ze Świętą Łucją wspólną jedynie nazwę, a jej rodowód jest inny.
Początki szwedzkiej Lucii sięgają najprawdopodobniej kultu Świętego Mikołaja (niem. Sankt Nikolaus) w Niemczech, gdzie był on patronem dzieci w wieku szkolnym. Jego święto, przypadające 6 grudnia, wiązało się z przynoszeniem prezentów i oznaczało początek ferii zimowych. Po zakazaniu jego kultu w XVI wieku, zastąpiono go postacią Dzieciątka Jezus (niem. Christkindlein lub Kindchen Jesus), w którą wcielała się dziewczynka ubrana w białą suknię i nosząca wianek z kilkoma świeczkami. W niewielkiej procesji uczestniczył również diabeł, Luciper (lub w zachodnioszwedzkiej tradycji Lussepär).
Pod dolnoniemiecką nazwą Kinken Jes Dzieciątko Jezus stało się popularne również w XVI-wiecznej Szwecji, gdzie jednak obchody przeniesiono na dzień 13 grudnia, oznaczający początek postu bożonarodzeniowego (julfastan). Ponieważ tego dnia przypadało święto Świętej Łucji, Dzieciątko Jezus stało się Świętą Łucją (Sankta Lucia). W XVIII wieku na dworach Västergötland zaczęto świętować poranek Świętej Lucji (Luciamorgon), adaptując postać niemieckiego Dzieciątka Jezus. W chłopskiej tradycji istniało skojarzenie imienia Lucia z postacią Lucyfera (Lussepär), który w noc 13 grudnia (najdłuższą noc roku według dawnego kalendarza) był szczególnie groźny dla ludzi; to od jego imienia noc tę nazywano lüssenatt.
Współcześnie jednak Sankta Lucia zwyciężyła diabła-Lussepära, stając się z czasem jedynym produktem eksportowym szwedzkiego folkloru. Dzień 13 grudnia stał się, zgodnie z rozporządzeniem z 1724 roku dotyczącym szkół i gimnazjów, dniem zakończenia jesiennego terminu szkolnego, a tym samym okazją do zabaw. W I połowie XIX wieku mieszkańcy Västergötland upowszechnili zwyczaj obchodzenia Lucii na uniwersytetach, jednocześnie też przyjął się on wśród chłopstwa zachodniej Szwecji. Publiczne spopularyzowanie Lucii miało miejsce w 1927 roku w Sztokholmie, gdzie jedna z gazet zorganizowała publiczny pochód Lucii (Luciatåg) przez miasto.
W czasach katolickich julafton (wigilia) odgrywał tę samą rolę co "wigilie" przed innymi wielkimi świętami. "Vigilia" po łacinie oznacza "czuwanie" i była pierwotnie pierwszym nocnym nabożeństwem chrześcijan w czasach ich prześladowań. Fakt, że julafton stał się czasem rozdawania prezentów (julklappar), spożywania posiłku świątecznego (julbord) i tańca wokół choinki, jest zjawiskiem specyficznym dla Skandynawii i stosunkowo późnym.
Pierwotnie największym dniem świątecznym był 25 grudnia, a przyczyną tego był post bożonarodzeniowy (julfastan) trwający do 24 grudnia włącznie. Później, gdy Szwecja stała się protestancka, post został zniesiony, a spożywanie wieprzowiny i innego mięsa w ostatnim dniu dawnego postu zmieniło się w coś w rodzaju chrześcijańskiej cnoty. Być może takie podejście przyczyniło się do tego, że 24 grudnia stał się wielkim, uroczystym świętem u luteran.
W ciągu XX wieku rozprzestrzenił się w Szwecji anglosaski zwyczaj wieszania rano skarpety z małym prezentem świątecznym, przeznaczonym głównie dla dzieci. Liczne rodziny w epoce telewizyjnej spożywają świąteczny obiad przed programem Kalle Ankas jul (Boże Narodzenie Kaczora Donalda), emitowanym od 1960 roku.
Odliczanie do Wigilii Bożego Narodzenia, która przypomina o narodzinach Jezusa, trwa przez cały grudzień. W chłopskiej społeczności wieczór wigilijny był dla większości najbardziej uroczystą chwilą roku. Po wielu dniach ciężkiej pracy gospodarze kończyli swoje ostatnie zajęcia przed świętem, takie jak narąbanie i zgromadzenie na podwórzu zapasu drewna na dni świąteczne oraz wyczyszczenie narzędzi i uporządkowanie obory.
W domu przygotowywano stół świąteczny, a podłogę wyścielano większą ilością słomy, zwanej w niektórych miejscach julglädjen (bożonarodzeniowa radość). Według wierzeń ludowych noc Bożego Narodzenia była czasem aktywności istot nadprzyrodzonych, przed którymi chroniono się, rysując kredą znak krzyża na drzwiach i wrotach. W zwyczajach ludowych Boże Narodzenie to również okres przewidywania pogody.
Pierwsza kartka świąteczna (julkort) pojawiła się w 1843 roku, trzy lata po wynalezieniu w Wielkiej Brytanii znaczka pocztowego. Jej autorem był John Callcott Horsley, a ręcznie pomalował ją niejaki Mason. Kartkę sprzedano w ilości 1000 egzemplarzy w cenie poniżej 1 szylinga za sztukę. W latach 60. XIX wieku kartka świąteczna była już stałym elementem obchodów Bożego Narodzenia.
Stała się zwyczajowym sposobem komunikowania się między ludźmi, a w kolejnych dekadach podbiła cały świat, w tym Szwecję. W 1877 roku szwedzka poczta (Postverket) wprowadziła zmniejszoną o połowę opłatę za wysyłkę kart listowych, a wkrótce w Niemczech rozpoczęto druk kartek pocztowych z przeznaczeniem na rynek szwedzki z życzeniami świątecznymi w języku szwedzkim. W 1890 roku Axel Eliasson założył wydawnictwo artystyczne, które w 1898 roku rozpoczęło druk kartek pocztowych, a po pewnym czasie kartek świątecznych. Jako graficzkę zatrudnił Jenny Nyström, która zaprojektowała podobno ponad 5000 kart pocztowych, w tym wiele z motywem świątecznym.
Jej ulubionym motywem były krasnale, które wkrótce zdominowały szwedzkie kartki świąteczne, stając się ich znakiem rozpoznawczym, odróżniającym je od kartek wydawanych w krajach katolickich, zawierających głównie motywy religijne.
Adwent jest świętem kościelnym, rozpoczynającym oczekiwanie na przyjście Chrystusa. Został zachowany nawet po nastaniu reformacji. Jednym z jego zwiastunów jest gwiazda adwentowa (adventstjärna). Każdego roku Szwedzi wieszają gwiazdy adwentowe w różnych kształtach i kolorach, aby świętować Boże Narodzenie oraz oświetlać swoje domy podczas ciemnej pory roku.
Gwiazda adwentowa została wymyślona w latach 80. XIX wieku w niemieckim mieście Herrnhut. Do Szwecji gwiazdę adwentową sprowadził profesor Sven Erik Aurelius, który w 1912 roku ożenił się z Niemką Julią Marx. Jako prezent ślubny otrzymali oboje gwiazdę z Herrnhut (Herrnhuter Stern - szw. Herrnhutstjärna), którą zawiesili w swoim domu w Lund. Gwiazda adwentowa upowszechniła się wkrótce wśród rodzin w Lund. W 1934 roku rozpoczęto sprzedaż w Szwecji gwiazd adwentowych importowanych z Niemiec; wtedy też otrzymały one tę nazwę. W latach 40. gwiazdy adwentowe upowszechniły się w całej Szwecji w uproszczonej wersji, która zaczęła być zawieszana w oknach. Od tamtej chwili gwiazda stała się, obok choinki, najważniejszym elementem szwedzkiej tradycji bożonarodzeniowej.
Choinka (julgran) jest tym elementem szwedzkich świąt Bożego Narodzenia, który jednoczy tradycję starą i nową, rodzimą i obcą, chłopską i mieszczańską. Drzewo iglaste według wierzeń ludowych chroniło przed złymi mocami, dlatego sadzono je w wielu miejscach, między innymi przy kupach obornika, aby chronić krowy przed gnomami.
Tradycja stawiania przystrojonej choinki w domu przywędrowała do Szwecji z Niemiec i stała się powszechna pod koniec XIX wieku. Choinki flankujące ołtarz w kościele stanowią ważny symbol.
Szwedzka Wigilia nie może się obejść bez bogato zastawionego stołu, zwanego Julbord. Jest to świąteczny bufet, na którym królują tradycyjne potrawy. W przeciwieństwie do Polski, w Szwecji nie obowiązuje post.
Na deser podawana jest między innymi tarta migdałowa (mandelkaka) lub ciasto biszkoptowe (sockerkaka). Klasycznym deserem jest Ris à la Malta - kremowy waniliowy pudding ryżowy z plastrami pomarańczy.
W Szwecji, zamiast Coca-Coli, na świątecznym stole króluje Julmust - bezalkoholowy napój, który smakiem i kolorem przypomina piwo. Popularnością cieszy się również glögg, czyli grzane wino z przyprawami, bakaliami (migdałami i rodzynkami), często podawane w podgrzewanym naczyniu. Jest to obowiązkowy punkt spotkań świątecznych i okołoświątecznych.
Szwedzkie tradycje bożonarodzeniowe są pełne ciepła, radości i wyjątkowej atmosfery, co czyni święta w Szwecji magicznymi i niezapomnianymi. Oto niektóre z nich:
Świąteczny okres w Szwecji rozpoczyna się wraz z pierwszą niedzielą Adwentu. W domach pojawiają się adwentowe świeczniki (adventsljusstake) i kalendarze, które odliczają dni do Bożego Narodzenia. Każda niedziela Adwentu to okazja do zapalenia kolejnej świecy, co symbolizuje zbliżające się święta. W grudniu noc zapada bardzo szybko, więc błyszczące w nocy światełka w każdym oknie niesamowicie ocieplają tę ciemną zimę.
Jednym z najbardziej charakterystycznych szwedzkich zwyczajów jest obchodzenie dnia Świętej Łucji. 13 grudnia, w najkrótszy dzień roku, odbywają się procesje, w których dziewczęta ubrane w białe suknie, z wiankami z zapalonymi świecami na głowach, śpiewają tradycyjne pieśni. To piękne i poruszające widowisko symbolizuje światło przynoszone przez Świętą Łucję w ciemność zimowych dni. Uczestnicy procesji rozdają napotkanym ludziom specjalnie na ten dzień wypiekane szafranowe bułeczki (lussebullar) i grzane wino (glögg).
W Wigilię Bożego Narodzenia, czyli 24 grudnia, szwedzkie dzieci z niecierpliwością oczekują na wizytę Jultomtena, czyli szwedzkiego Świętego Mikołaja. Jultomten, w towarzystwie swoich pomocników - tomtar - przynosi prezenty, które dzieci znajdują pod choinką. Szwedzki Mikołaj przypomina krasnoludka i jest uważany za opiekuna domów. Na obrazkach często towarzyszy mu koziołek.
Zamiast "Kevina samego w domu", Szwedzi od ponad sześćdziesięciu lat w każdy 24 grudnia oglądają Kalle Anka, czyli Kaczora Donalda! Jest to specjalny odcinek tej kreskówki, który po raz pierwszy pokazano w Stanach Zjednoczonych w 1958 roku. Program ten, pt. "Kalle Anka och hans vänner önskar God Jul" ("Kaczor Donald i jego przyjaciele życzą Wesołych Świąt"), gromadzi przed ekranami średnio około 3,5 miliona Szwedów rocznie.
Jednym z symboli szwedzkiego Bożego Narodzenia jest Julbock, czyli świąteczny kozioł. Wykonany ze słomy, często zdobi domy i ogrody. Najbardziej znany jest ogromny koziołek w Gävle, który co roku przyciąga uwagę turystów z całego świata. Nazwa prezentów, czyli julklapp, również ma ciekawe pochodzenie, nawiązujące do tradycji pukania w drzwi i wrzucania prezentów przez otwory.
Szwecja oferuje niezliczone piękne jarmarki bożonarodzeniowe (Julmarknader), które tworzą szczególnie świąteczną atmosferę. Jarmark w Göteborgu i tradycyjne jarmarki w Sztokholmie należą do najpopularniejszych. "Småland Christmas" to największy jarmark w Skandynawii. Od końca listopada największy szwedzki park rozrywki, Liseberg w Göteborgu, zamienia się w iskrzącą się świąteczną bajkę.
W grudniowy weekend wokół domu z dzieciństwa Astrid Lindgren w Vimmerby odbywa się klimatyczny jarmark. W pierwszy weekend adwentu rezerwat kultury Åsens by zaprasza na "Gammaldags Jul", jarmark bożonarodzeniowy jak za dawnych czasów. Miasto Malmö również przekształca się w mały świąteczny raj od pierwszego Adwentu.
tags: #zwyczaje #bozonarodzeniowe #w #szwecji #ksiazka
Znaczenie prezentów – czy naprawdę podarunki są takie ważne?
W obecnych czasach, gdy dostęp do wszystkiego jeszcze nigdy nie był taki prosty, a sklepowe półki uginają się od przeróżnych przedmiotów, ciężko jest znaleźć coś, co nada się na prezent i uszczęśliwi drugą osobę. Wiele rzeczy obdarowany może po prostu kupić sobie sam, tak więc kupowanie komuś dziesiątego krawata, czy nowej patelni, zdaje się powoli tracić sens. Znaczenie podarunków ewoluowało i dzisiaj obdarowany oczekuje raczej rzeczy, która go zaskoczy i będzie absolutnie wyjątkowa. Może niech to będzie coś, na co nigdy by nie wpadł i nie domyśliłby się, że dostanie właśnie to?! Pozytywne zaskoczenie, radość, wdzięczność i wzruszenie, to emocje które idealnie określają to, jaki powinien być prezent idealny, na miarę XXI wieku.
Copyright ©2021 | niebanalne-prezenty.pl | Wszelkie prawa zastrzeżone.