Zbliżające się Święta Bożego Narodzenia niosą ze sobą bogactwo obrzędów, rytuałów i tradycji, które były kultywowane na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej. Wiele z tych zwyczajów zostało przeniesionych przez wysiedlonych na Ziemie Zachodnie, a następnie rozprzestrzeniło się na inne kraje.
Wiekowe tradycje wigilijne na Kresach Wschodnich Polski stanowiły integralną część polskiej kultury i tożsamości. Pomimo przemian historycznych i przymusowych migracji, wiele z tych unikalnych zwyczajów przetrwało, będąc pielęgnowanym przez kolejne pokolenia.
Znawcy podkreślają, że wieczerza wigilijna, przygotowywana w przeddzień Bożego Narodzenia, stała się częścią polskiej tradycji w XVIII wieku. Nazwa "Wigilia" pochodzi od łacińskich słów "vigiliare" (czuwać) oraz "vigilia", oznaczających czuwanie, straż nocną lub wartę. W potocznym rozumieniu, Wigilia kojarzy się przede wszystkim z dniem poprzedzającym Boże Narodzenie, a zwłaszcza z uroczystą wieczerzą, zwyczajami i obrzędami. W kościele katolickim jednak, słowo to określa każdy dzień poprzedzający ważniejsze święta. Obchody Bożego Narodzenia jako święta narodzenia Chrystusa mają swoje korzenie już w IV wieku n.e., a pierwsze wzmianki pochodzą prawdopodobnie z 345 roku. Dopiero w VI wieku do liturgii świąt Bożego Narodzenia wprowadzono obrzędy i rytuały dla poprzedzającego je dnia wigilijnego.
Boże Narodzenie, nazywane również Godami, było świętem bardzo rodzinnym. Dzień 24 grudnia był zazwyczaj spędzany przez kobiety w kuchni, przy przygotowywaniu wieczerzy wigilijnej, podczas gdy mężczyźni zajmowali się czynnościami o charakterze rytualnym. Dziewczęta natomiast tarły mak, co miało zapewnić szybkie zamążpójście. Wierzono, że jeśli ktoś płakał w Wigilię, będzie płakał do następnych świąt. Wieczorem nie wolno było prząść, szyć ani pracować ostrymi narzędziami. Ważne było również uregulowanie wszystkich długów, nawet tych moralnych.
W domu rodziny KULICZKOWSKICH, Wigilia była wydarzeniem niezwykłym, podniosłym i szczególnym. Jadłospis wieczerzy składał się z potraw postnych i bezmięsnych, których składniki pochodziły z pola, sadu, ogrodu, lasu oraz okolicznych wód. Podczas wieczerzy nie podawano alkoholu.
Wigilię rozpoczynano z pojawieniem się pierwszej gwiazdy na niebie. W przypadku pochmurnego nieba i braku gwiazd, ojciec Franciszek KULICZKOWSKI (1924-2014), po śmierci swojej matki, babci Kazimiery (z d. MARCINKOWSKIEJ, KULICZKOWSKIEJ, 1901-1973) i dziadka Kazimierza KULICZKOWSKIEGO (1886/87-1957), zwoływał domowników na wieczerzę, która odbywała się w pokoju stołowym.
Na stole zawsze było dodatkowe miejsce oraz nakrycie dla nieoczekiwanego gościa lub podróżnika, a także dla dusz zmarłych. Wierzono, że nikt nie powinien być sam podczas tego wieczoru. Wolne miejsce symbolizowało gościnność oraz pamięć o bliskich świętujących z dala od rodziny i ojczyzny. Tradycję tę podkreślają słowa poetów, takich jak Wincenty Pol w "Pieśni o domu naszym" czy Wanda Chotomska w wierszu "To już pora na Wigilię".
Ojciec, Franciszek KULICZKOWSKI, opowiadał, jak w Jazłowcu jego ojciec, Kazimierz, tuż przed Wigilią, wchodził do domu z symboliczną wiązką siana oraz snopkami nieomłóconego zboża (żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia), przewiązanymi powrósłami, i rozstawiał je w kątach pokoju. Snopki te symbolizowały urodzaj, a tradycję ich stawiania tłumaczono tym, że w stajence betlejemskiej Najświętsza Maryja Panna leżała połogiem. Siano rozkładane było pod białym obrusem tuż przed nakryciem stołu. Na Ziemiach Zachodnich snopki zboża już nie były rozkładane w kątach pokoju.
Tuż przed rozpoczęciem wieczerzy, dziadek Kazimierz, podobnie jak gospodarze w większości domostw KULICZKOWSKICH na Kresach Wschodnich RP, a po 1945 roku na Ziemiach Zachodnich Polski, ogłaszał zebranym domownikom pieśń rozpoczynającą się słowami: "Raduje się świat cały teraźniejszej pory...". Deklamacja ta kończyła się życzeniami długiego życia.
Ojciec przy stole, żegnając się, rozpoczynał modlitwę. Domownicy, klęczący dookoła stołu, odmawiali z nim "Ojcze nasz", kończąc modlitwę słowami: "Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu...". Nie było tradycją odczytywanie fragmentu Pisma Świętego.
Biorąc przygotowany opłatek, który był położony na sianie na białym talerzyku, ojciec podchodził do matki i życzył jej zdrowia, cierpliwości i wytrwałości. Następnie podchodził do dzieci, od najstarszego do najmłodszego, przełamując się z nimi opłatkiem i życząc zdrowia, sukcesów w nauce oraz pomyślności. Dzieci dzieliły się opłatkiem między sobą, życząc sobie wesołych i pamiętnych świąt, a jednocześnie prosząc o wybaczenie złego postępowania. Dzielenie się opłatkiem uważano za symbol przyjaźni, jedności rodziny i miłości. Ojciec często smarował opłatki miodem i składał je razem, podkreślając słodkość świątecznych przeżyć i unikając problemów z okruchami.
Podstawową potrawą wigilijną była kutia - potrawa z prażonych ziarn pszenicznych z miodem i makiem, symbolizująca zarówno życie, jak i śmierć. Jak opisał ją Józef Szujski w książce "Polacy i Rusini", kutia to prawdziwy smak i mistycyzm Kresów Wschodnich. Przygotowana z ziaren obłuskanej i ugotowanej pszenicy, z makiem, miodem, bakaliami i śmietaną, kutia pozostawała potrawą rytualną. Wiele osób zaliczało ją do potraw zaduszkowych, a jej obecność na wigilijnym stole była unikatowym reliktem. Popularność kutii wzrastała nie tylko w Polsce, ale i wśród Polaków żyjących z dala od ojczyzny. Uważano ją za "królową" Kresowej Wigilii, kulinarny przysmak zapewniający pamięć o zmarłych i pomyślność wśród żyjących. Pozostawiano ją na grobach najbliższych jako duchowy pokarm dla dusz zmarłych.
Wśród innych potraw znajdowały się: barszcz czerwony, karp w galarecie, a także kompot z suszu (tzw. "suszenica"), który serwowano raz w roku na zakończenie wieczerzy.
Podczas wieczerzy wigilijnej, między podawanymi potrawami, śpiewano kolędy, które intonował ojciec. Pierwszą kolędą była "Wśród nocnej ciszy". Ojciec zawsze wyróżniał kolędy, które uwielbiał jego dziadek Kazimierz Kuliczkowski, m.in. "Bracia patrzcie jeno". Kolędy te wzruszały, dawały nadzieję i stwarzały szczególny nastrój.
Dziadkowie, a po ich śmierci rodzice, snuli wspomnienia o świątecznych przeżyciach swojego dzieciństwa, opowiadali o dawnych tradycjach i bożonarodzeniowych zwyczajach na Kresach Wschodnich, które były niezwykłe i przesiąknięte majestatem. Rozmowy te pozwalały na poznanie historii przodków.
Tradycje wigilijne na Kresach Wschodnich RP charakteryzowały się bogactwem i różnorodnością, odzwierciedlając mozaikę kultur, języków i wyznań zamieszkujących te tereny. Pomimo wspólnych elementów, poszczególne regiony posiadały swoje unikalne zwyczaje i potrawy.
Kutja była uważana za centralny punkt kresowej Wigilii. Przygotowywana z pszenicy, maku, miodu i bakalii, stanowiła nie tylko potrawę, ale i symboliczny pokarm, łączący żywych z przodkami. Na Wileńszczyźnie zamiast kutii podawano kisiel z żurawiny z mleczkiem makowym, a także charakterystyczne śliżyki - drobne ciasteczka drożdżowe z makiem.
Na Kresach dużą popularnością cieszyły się dania rybne. Na Polesiu popularnym daniem był leszcz nadziewany kaszą gryczaną. Na Podolu i w okolicach Lwowa serwowano szczupaka w różnych postaciach: w galarecie, w sosie cytrynowym, z szafranem i rodzynkami, a także w postaci pulpecików do zupy rybnej. Karp był również obecny, często podawany w szarym sosie.
Wśród innych tradycyjnych potraw wigilijnych Kresów znajdowały się: barszcz czerwony z uszkami, zupa grzybowa (często z łazankami lub uszkami), śledź (marynowany lub w oleju), pierogi (z kapustą i grzybami, ruskie), gołąbki (z kaszy gryczanej i grzybów, lub marchewką z ryżem), kapusta z grochem, kluski z makiem, kasza jaglana z suszonymi owocami oraz kompot z suszu. W niektórych regionach podawano również zupę migdałową lub rybną.
Tradycja stawiania choinki, choć pierwotnie wywodząca się z Alzacji, została zaadaptowana na Kresach. Choinki dekorowano szyszkami, orzechami, jabłkami, piernikami, a także ozdobami wykonanymi własnoręcznie ze słomy, bibuły i papieru. W okresie popowstaniowym popularne stały się łańcuchy ze słomy i bibułek, symbolizujące zniewolenie narodu.
W niektórych domach, zanim choinka na dobre zadomowiła się w polskich domach, wnętrza zdobiły podłaźniczki - iglaste gałęzie lub ścięte wierzchołki choinek wieszane pod sufitem, dekorowane orzechami, jabłkami i piernikami.
W domu rodziny KULICZKOWSKICH, choinka była oświetlona małymi świeczkami na metalowych spinaczach. Wspólnie ubierano ją, ciesząc się zapachem igliwia. Obok bombek wieszano jabłka, orzechy, cukierki, pierniki, szyszki. Ozdoby z kolorowego szkła, papieru i wydmuszek były wykonane własnoręcznie. Na wierzchołku drzewka umieszczano szpic wykonany z kolorowego szkła.
Po zakończeniu wieczerzy, dzieci zajmowały się sprzątaniem, a rodzice otwierali okno, aby umożliwić Świętemu Mikołajowi wejście z prezentami, które były układane pod choinką. Prezenty, choć często skromne, dostarczały wiele radości. Wigilię kończyła Msza Święta Pasterka, na którą dorośli i młodzież udawali się do kościoła, podczas gdy najmłodsi pozostawali w domu. W pokoju, w którym odbywała się wieczerza, nie gaszono światła, aby upamiętnić narodziny Dzieciątka Bożego.
Po II wojnie światowej, w wyniku przymusowych przesiedleń, wiele rodzin z Kresów Wschodnich znalazło nowe domy na Ziemiach Zachodnich Polski, a także rozproszyło się po świecie. Pomimo trudności, udało się ocalić od zapomnienia wiele tradycji wigilijnych i świątecznych.
Potomkowie mieszkańców Lwowa i Wilna aktywnie działają na rzecz zachowania kulinarnych zwyczajów przodków. Organizowane są spotkania, warsztaty i publikacje poświęcone kuchni kresowej. Muzea, takie jak Muzeum Kresów Wschodnich, gromadzą pamiątki i dokumenty, odtwarzając atmosferę dawnych dworów i domów.
Współczesne obchody Wigilii na Kresach, choć niekiedy odbiegają od dawnych zwyczajów, nadal kultywują ducha wspólnoty, pojednania i pamięci o przodkach. Dzielenie się opłatkiem, wspólne śpiewanie kolęd i uroczysta wieczerza pozostają nieodłącznymi elementami tego wyjątkowego wieczoru.
Przetrwanie kresowych tradycji jest dowodem na siłę więzi rodzinnych i narodowych. Dzięki nim, nawet w obliczu trudnych doświadczeń historycznych, udało się zachować cenne dziedzictwo kulturowe, które stanowi ważny element polskiej tożsamości.
tags: #polska #wigilia #na #kresach
Znaczenie prezentów – czy naprawdę podarunki są takie ważne?
W obecnych czasach, gdy dostęp do wszystkiego jeszcze nigdy nie był taki prosty, a sklepowe półki uginają się od przeróżnych przedmiotów, ciężko jest znaleźć coś, co nada się na prezent i uszczęśliwi drugą osobę. Wiele rzeczy obdarowany może po prostu kupić sobie sam, tak więc kupowanie komuś dziesiątego krawata, czy nowej patelni, zdaje się powoli tracić sens. Znaczenie podarunków ewoluowało i dzisiaj obdarowany oczekuje raczej rzeczy, która go zaskoczy i będzie absolutnie wyjątkowa. Może niech to będzie coś, na co nigdy by nie wpadł i nie domyśliłby się, że dostanie właśnie to?! Pozytywne zaskoczenie, radość, wdzięczność i wzruszenie, to emocje które idealnie określają to, jaki powinien być prezent idealny, na miarę XXI wieku.
Copyright ©2021 | niebanalne-prezenty.pl | Wszelkie prawa zastrzeżone.